Ο ορισμός της αρετής στα Ηθικά-Νικομάχεια

O Orismos Ths Areths Sta Hthika Nikomaxeia by ang.tanidou on Scribd

Η διαθήκη του Αριστοτέλη

Τα όσα σημαντικά αποκαλύπτονται το τελευταίο διάστημα για τον τάφο του Αριστοτέλη, στ΄ αρχαία Στάγειρα της Χαλκιδικής, αναζωπύρωσαν το ενδιαφέρον για τη ζωή του. Ειδικά για τις συνθήκες θανάτου του στη Χαλκίδα και τη μεταφορά της τέφρας του στη γενέτειρά του.

Σύμφωνα με πηγές, αδιαμφισβήτητης εγκυρότητας , »όταν ο Αριστοτέλης πέθανε στη Χαλκίδα σε ηλικία 63 χρόνων (Οκτώβριος 322 πΧ) , οι Σταγειρίτες έστειλαν και έφεραν την τέφρα του στην πατρίδα τους, την τοποθέτησαν μέσα σε χάλκινη υδρία και κατόπιν απέθεσαν την υδρία αυτή σε μια τοποθεσία, που την ονόμασαν Αριστοτέλειον. Κάθε φορά που είχαν σημαντικές υποθέσεις και ήθελαν να λύσουν δύσκολα προβλήματα, συγκαλούσαν σ΄ αυτόν τον τόπο τη συνέλευσή τους.»

Αραβικά και βυζαντινά χειρόγραφα , βασισμένα σε αρχαίες πηγές , προσθέτουν κι άλλες σχετικές πληροφορίες. Όπως ότι «τα Στάγειρα, που είχαν καταστραφεί από τον Φίλιππο (349 πΧ όταν ανήκε στο αντιμακεδονικό «Κοινό των Χαλκιδέων» ) , πέτυχε ο Αριστοτέλης (την περίοδο που ήταν δάσκαλος του Μ. Αλεξάνδρου) να ανοικοδομηθούν από τον βασιλιά και καθόρισε ο ίδιος εγγράφως τους νόμους και τη μορφή του πολιτεύματός τους… Οι συμπολίτες του, από την άλλη, λόγω αυτών των ενεργειών, με τέτοια τιμή τίμησαν αυτόν, ώστε να καθιερώσουν την τέλεση ετήσιων γιορτών και αγώνων, όσο ακόμη ήταν ζωντανός…”

Ο Αριστοτέλης πέθανε από στομαχική πάθηση (καρκίνο του στομάχου) στο πατρικό σπίτι της μητέρας του Φαιστιάδας . Άλλες παραδόσεις περί αυτοκτονίας του ή «ότι έσκασε από το κακό του» δεν έχουν βάση.

Αναπαράσταση του τάφου του Αρσιτοτέλη σύμφωνα με τα στοιχεία του αρχαιολόγου Κ. Σισμανίδη

Στη Χαλκίδα (απ΄ όπου προέρχονταν και οι πρώτοι οικιστές των Σταγείρων) είχε αυτοεξορισθεί , αμέσως μετά το θάνατο του Μ. Αλεξάνδρου (323πΧ), την επικράτηση του αντιμακεδονικού «κόμματος» στην Αθήνα , τις κατηγορίες εναντίον του για αθεΐα- ασέβεια και τις παρεπόμενες απειλές για τη ζωή του. Γι΄ αυτό εγκατέλειψε την Αθήνα , αφήνοντας διάδοχό του στο Λύκειο , αλλά και την τεράστια βιβλιοθήκη του στο στενό φίλο και συνεργάτη του Θεόφραστο.

Στη Χαλκίδα έγραψε και τη διαθήκη του , η οποίο σώζεται από το γνωστό βιογράφο των φιλοσόφων Διογένη Λαέρτιο (3ος αιώνας μΧ). Αλλά και σε μεταγενέστερες αραβικές πηγές, που αντλούν από παλιότερους και αρχαίους συγγραφείς.

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι πρόκειται για γνήσια διαθήκη και οι αντιρρήσεις , που έχουν εκφραστεί από ορισμένους κατά καιρούς, δεν ευσταθούν.

Μέσα από το κείμενο αυτό αναδεικνύεται ο άνθρωπος Αριστοτέλης . Ο χαρακτήρας και το ήθος του. Η ευσέβεια προς το δίκαιο, τους θεσμούς και τους θεούς. Η φιλευσπλαχνία και η αγάπη του για την οικογένεια. Αλλά και ο φιλελευθερισμός του για να χρησιμοποιηθεί ένας σύγχρονος όρος.

Έτσι , οι γνωστές απόψεις στα συγγράμματά του για την κατωτερότητα των γυναικών και τη θέση των δούλων «υπονομεύονται» , με μια έννοια, απ΄ όσα ορίζονται εκεί. Παραγγέλλει την απελευθέρωση και την οικονομική ενίσχυση των δούλων του. Δίνει όχι απλώς την άδεια στη σύζυγό του να ξαναπαντρευτεί , αλλά και να κατοικήσει σε όποιο πατρικό του σπίτι επιθυμεί , αφού πρώτα εξασφαλιστεί οικονομικώς.

Κατά κοινή ομολογία των αριστοτελιστών,μέσα από το κείμενο αυτό , προβάλλει «η ζωηρή φροντίδα του για τους συγγενείς και υπηρέτες του . Ένα δείγμα νηφάλιας και γνήσιας φιλανθρωπίας». Τη στάση αυτή διαφωτίζει και μια αποστροφή σε μια από τις τελευταίες επιστολές του προς τον φίλο του Αντίπατρο: «Οσο πιο πολύ είμαι μόνος μου με τον εαυτό μου , τόσο πιο πολύ μου αρέσει να κουβεντάζω με τους άλλους».

Στη διαθήκη του δεν διατυπώνει επιθυμία για τον τόπο της ταφής του. Σημειώνει , όμως, ότι όπου ταφεί ο ίδιος να τοποθετηθούν και τα λείψανα της πρώτης γυναίκας του, όπως η ίδια ήθελε.

Πρόκειται για Πυθιάδα , ανιψιά ή θετή κόρη, του Ερμεία , ηγεμόνα του μικρασιατικού Αταρνέα και προστάτη του νεαρού Αριστοτέλη. Μια αριστοτελική ωδή (παιάνας) προς τιμή του δολοφονημένου από τους Πέρσες Ερμεία ήταν η αφορμή για την κατηγορία της «αθεΐας» το 323 πΧ στην Αθήνα .

Σύμφωνα μ΄ ορισμένες πληροφορίες η γυναίκα του Αριστοτέλη ίσως υπήρξε και βοηθός του στη συλλογή στοιχείων. Με την ιδιότητα της βοτανολόγου συμπεριλαμβάνεται σε λεξικά για τις γυναίκες -επιστήμονες της αρχαιότητας. Ο θάνατός της τοποθετείται πριν από το 326 πΧ.

Το όνομά της, μάλιστα, συγκαταλέγεται και σε κατάλογο γυναικών επιστημόνων της αρχαιότητας.

Πρόκειται για την Πυθιάδα, ανιψιά ή θετή κόρη του Ερμεία, ηγεμόνα του μικρασιατικού Αταρνέα και προστάτη του Αριστοτέλη (είχε ορφανέψει μικρός). Μια αριστοτελική ωδή προς τιμή του δολοφονημένου από τους Πέρσες Ερμεία ήταν η αφορμή για την κατηγορία της «αθεΐας» το 323 π.Χ. στην Αθήνα.

Από το γάμο με την Πυθιάδα απέκτησε κόρη, που πήρε τ΄ όνομα της μητέρας της.

Μετά το θάνατο της γυναίκας του ο Αριστοτέλης είχε δεύτερη σύζυγο τη σταγειρίτισα Ερπυλλίδα . Έχει χυθεί αρκετό μελάνι αν ήταν νομίμως γυναίκα του ή παλλακίδα (το πιθανότερο). Σημασία εδώ έχει η αγάπη και η φροντίδα , που εκδηλώνεται γι΄ αυτή στη διαθήκη.

Μαζί της ο Αριστοτέλης απέκτησε τον Νικόμαχο (σ΄ αυτόν αφιερώνονται και απευθύνονται τα «Ηθικά Νικομάχεια») . Ο γιος ήταν ανήλικος , όταν πέθανε ο πατέρας του (μεγάλωσε με τη φροντίδα των επιτρόπων της διαθήκης, αλλά σκοτώθηκε νέος σε κάποια μάχη) .

 Το κείμενο της διαθήκης

» Εύχομαι να είστε καλά. Αν συμβεί κάτι , ο Αριστοτέλης ορίζει τα ακόλουθα. Για όλα και για πάντα επίτροπος να είναι ο Αντίπατρος. Μέχρι να αναλάβει ο Νικάνωρ , να έχουν τη φροντίδα ο Αριστομένης , ο Τίμαρχος , ο Ίππαρχος , ο Διοτέλης και ο Θεόφραστος , αν θέλει και μπορεί , των παιδιών , της Ερπυλλίδας και της περιουσίας μου. Όταν φτάσει η κοπέλα σε ηλικία γάμου , να την παντρευτεί ο Νικάνωρ. Αν της συμβεί κάτι – πράγμα που απεύχομαι- πριν τον γάμο ή αφού παντρευτεί και δεν έχει αποκτήσει παιδιά , τότε να αναλάβει ο Νικάνωρ… τη φροντίδα και της κοπέλας και του αγοριού , σαν να είναι πατέρας και αδελφός τους. Αν συμβεί κάτι στον Νικάνορα – κάτι που επίσης απεύχομαι – πριν παντρευτεί την κοπέλα ή μετά τον γάμο και πριν αποκτήσουν παιδιά , να ισχύσει ό,τι αυτόα αποφασίσει θα εχει αποφασίσει . Αν θελήσει ο Θεόφραστος να ζήσει μαζί με την κοπέλα . Διαφορετικά να αποφασίσουν από κοινού οι επίτροποι με τον Αντίπατρο και για την κοπέλα και το αγόρι , και να τακτοποιήσουν τις υποθέσεις τους με τον καλύτερο δυνατό τρόπο.

 Οι επίτροποι να φροντίσουν και τον Νικάνορα , αναλογιζόμενοι εμένα, και την Ερπυλλίδα που για μένα σήμαινε πολλά. Γι΄ αυτό να την φροντίσουν και όσο αφορά τα λποιπά θέματα και, όταν θελήσει να παντρευτεί να φροντίσουν να πάρει άντρα αντάξιο του ονόματός μας. Να της δώσουν επίσης και ασήμι αξίας ενός ταλάντου από την περιουσία μου και τρεις υπηρέτριες , αν θέλει, την μικρή που έχει τώρα και τον μικρό τον Πύρρο. Αν θέλει να κατοικήσει στη Χαλκίδα , να της παραχωρήσουν τον ξενώνα κοντά στον κήπο, αν θέλει στα Στάγειρα , το πατρικό σπίτι. Ό,τι από τα δύο επιλέξει …να το εξοπλίσουν έτσι ,που και σε κείνους να φαίνεται καλό και την Ερπυλλίδα να ικανοποιεί.

 Επίσης ο Νικάνωρ να φροντίσει και τον Μύρμηκα , έτσι που να ανταποκρίνεται στις προσδοκίες μου με τα υπάρχοντα που πήραμε απ΄ αυτόν (ο Αριστοτέλης μάλλον ήταν «κηδεμόνας» του) .

 Η Αμβρακίδα (δούλη) να ελευθερωθεί και, όταν παντρευτεί , να της δοθούν πεντακόσιες δραχμές και η μικρή που έχει.

 Να δοθούν και στον Θαλή , μαζί με τη μικρή που έχει και που την αγοράσαμε, χίλιες δραχμές και μια υπηρέτρια.

 Ο Σίμων , εκτός από τα χρήματα που του δόθηκαν πριν για άλλον υπηρέτη ή να αγοράσει υπηρέτη ή να πάρει χρήματα (Θαλής και Σίμων φαίνεται ότι ήταν ήδη απελεύθεροι δούλοι).

 Ο Τύχων να ελευθερωθεί , όταν παντρευτεί η κόρη μου, καθώς επίσης ο Φίλων και ο Ολύμπιος και το παιδί του.

 Κανείς από τους μικρούς που μα εξυπηρετούσαν να μην πουληθεί, αλλά να συνεχίσουν να προσφέρουν τις υπηρεσίες τους . Όταν ενηλικιωθούν να αφεθούν ελεύθεροι , αν το αξίζουν.

 Επίσης να ληφθεί μέριμνα για τα αγάλματα που κατασκευάζει ο Γρυλλίων , ώστε μόλις τελειώσουν να τοποθετηθούν, μιλάω για του Νικάνορα και του Πρόξενου , που σκεφτόμουν να κατασκευάσω , και της μητέρας του Νικάνορα. Να τοποθετηθεί αυτό που φτιάχτηκε για τον Αρίμνηστο , για να χρησιμεύσει ως μνημείο του, γιατί πέθανε χωρίς να αποκτήσει παιδιά.

 Το άγαλμα της μητέρας μου να αφιερωθεί στη Δήμητρα στη Νεμέα ή όπου θεωρηθεί καλύτερο.

 Εκεί που θα με θάψουν να βάλουν και τα οστά της Πυθιάδας , όπως εκείνη επιθυμούσε. Για τη σωτηρία του Νικάνορα , που ήταν ευχή δική μου γι΄ αυτόν , να αφιερωθούν λίθινα αγάλματα ύψους τεσσάρων πήχεων στους σωτήρες Δία και Αθηνά στα Στάγειρα»

( Η μετάφραση , όπως παρατίθεται, στ΄ τα άπαντα του Διογένη Λαέρτιου των εκδόσεων ¨Κάκτος¨)

 Τα σενάρια για τους κληρονόμους

Οι μελετητές της διαθήκης διχάζονται ως προς το πρόσωπο, που ήταν ο νόμιμος κληρονόμος του Αριστοτέλη. Τρεις είναι οι πιθανότητες:

-Η κόρη του Πυθιάς ως «επίκληρος» (μοναχοκόρη κληρονόμος της πατρικής περιουσίας, που έπρεπε να παντρευτεί συγγενή από την πλευρά του πατέρα , ο οποίος και αναδεικνυόταν σε κληρονόμο).

- Ο Νικάνωρ , ο οποίος ήταν μάλλον «εισποίητος» (υιοθετημένος ) από τον Αριστοτέλη .

- Ο Νικόμαχος, με την προϋπόθεση ότι η Ερπυλλίδα ήταν νόμιμη σύζυγος ή ότι είχε υιοθετηθεί κι αυτός από τον Αριστοτέλη

Η διαθήκη, πάντως, όπως παραδίδεται , προϋποθέτει ένα δεδομένο γενικό κληρονόμο , αφού μ΄ αυτή ο Αριστοτέλης ορίζει ειδικά κληροδοτήματα και δεν γίνεται εκεί αναφορά στο σύνολο της περιουσίας του. Διότι προφανώς και σπίτι είχε στην Αθήνα (πέραν των οικογενειακών στα Στάγειρα και τη Χαλκίδα ) και άλλη ακίνητη ή κινητή περιουσία .

 Τα πρόσωπα της διαθήκης

Επίτροπος «πάντων και δια παντός» ορίζεται ο Αντίπατρος. Πρόκειται για το στρατηγό – αντιβασιλιά της Μακεδονίας ( ως το θάνατο του Μ. Αλεξάνδρου) και επιμελητή – αυτοκράτορα της μακεδονικής επικράτειας κατά την πρώτη φάση του πολέμου των διαδόχων.

Την ίδια περίοδο ο Αντίπατρος είναι προστάτης της μακεδονικής βασιλικής οικογένειας . Επομένως και επίτροπος της γυναίκας του Αλεξάνδρου Ρωξάνης και του ανήλικου γιου της Αλέξανδρου Δ. Έχει καθυποτάξει την Αθήνα ,συντρίψει την αντιμακεδονική παράταξη και εγκαταστήσει μακεδονική φρουρά στην πόλη .

Είναι επιστήθιος φίλος του Αριστοτέλης από τα χρόνια της παραμονής στη Μακεδονία . Η Χαλκίδα , όπως και οι περισσότερες ελληνικές πόλεις , αυτή την περίοδο βρίσκεται υπό μακεδονική επικυριαρχία.

Ο Αντίπατρος αποτελεί την ασφαλέστερη εγγύηση για την εκτέλεση της διαθήκης του Αριστοτέλη. Έχει την εξουσία και τις δυνατότητες να επιλύσει τυχόν ζητήματα, που θα ανέκυπταν από διαφορετικούς νόμους περί κληρονομικού δικαίου, που θα ίσχυαν μεταξύ Αθήνας, Σταγείρων και Χαλκίδας.

Ο Αντίπατρος πέθανε το 319-318 και δεν υπάρχουν πληροφορίες , αν συμμετείχε στην εκτέλεση της διαθήκης.

Για τους τρεις από τους πέντε επιμελητές της διαθήκης (Αριστομένης, Τίμαρχος και Διοτέλης) δεν υπάρχουν στοιχεία. Μάλλον ήταν συνοδοιπόροι του στο Λύκειο. Ο Ίππαρχος αναφέρεται στη διαθήκη του Θεόφραστου , ως φίλος, συσχολιαστής και συμφιλοσοφών . Ίσως ήταν ο διαχειριστής της Περιπατητικής Σχολής . Ο Θεόφραστος τον όρισε εκτελεστή και της δικής του διαθήκης.

Ο Θεόφραστος (371 – 287/85) είναι ο γνωστός διάδοχος και συνεχιστής του Αριστοτέλης στην Περιπατητική Σχολή. Ορίζεται υπό αίρεση επιμελητής της αριστοτέλειας διαθήκης (» εάν βούληται …) Το εντυπωσιακό είναι ότι αν επιθυμεί μπορεί ν΄ αντικαταστήσει τον Νικάνορα. Να πάρει δηλαδή αυτός ως σύζυγο την κόρη του Αριστοτέλη, αν ο Νικάνωρ πεθάνει πριν από το γάμο. Δεν αποτελεί έκπληξη για τα δεδομένα της εποχής η ηλικία του (είναι περίπου 50 χρόνων και η μέλλουσα νύφη Πυθιάς ανήλικη ακόμη) .

Ο Νικάνωρ , είναι ο «πρωταγωνιστής» στη διαθήκη. Γιος του Προξένου , φίλου της οικογένειας και προστάτης του Αριστοτέλη από τα χρόνια της παραμονής του στη Μικρά Ασία και της φοίτησής του στην Ακαδημία του Πλάτωνα.

Φαίνεται ότι από πολύ νωρίς και ενώ ακόμη η Πυθιάς ήταν μικρή ο Αριστοτέλης «εμνήστευσεν αυτήν προς τον Νικάνορα». Ίσως τον τελευταίο να είχε υιοθετήσει ο φιλόσοφος μετά το θάνατο του Πρόξενου.

Διατυπώνεται η άποψη ότι κατά την εποχή θανάτου του Αριστοτέλη και νωρίτερα είτε απουσίαζε όντας στην αυλή του Μ. Αλεξάνδρου ή κάπου αλλού , είτε ότι ασθενούσε ( ο Αριστοτέλης φροντίζει για τα σχετικά «τάματα» υπέρ της σωτηρίας του). Ίσως, όμως ,να ήταν απλώς ανήλικος γι΄ αυτό ορίζονται και επιμελητές μέχρι ν΄ αναλάβει την περιουσία.

Ο Νικάνωρ έγινε πράγματι σύζυγος της Πυθιάδας. Πέθανε σχετικά νέος και η Πυθιάς παντρεύτηκε άλλες δυο φορές ( ένα Σπαρτιάτη κι ένα Αθηναίο γιατρό). Απέκτησε τρεις γιους , που μαθήτευαν στο Λύκειο . Ανάμεσά τους και τον Αριστοτέλη. Για τον τελευταίο ο Θεόφραστος παραγγέλλει στη δική του διαθήκη να τον φροντίζουν οι φίλοι του ώστε «να προαχθεί στη φιλοσοφία». Πράγμα που δείχνει ότι πολλά χρόνια μετά εξακολουθούσε να φροντίζει για τους απογόνους του Αριστοτέλη.

 Aναδημοσίευση από http://fractalart.gr/aristotelis/

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ(οι μεγάλοι έλληνες-ΣΚΑΪ)

Μια καλή επανάληψη στην εισαγωγή του Αριστοτέλη, πριν ξεκινήσουμε τα "Ηθικά -Νικομάχεια"

ΗΘΙΚΑ - ενότητα 10η

«O ορισμός της αρετής»

ΤΟ ΚΑΚΟ ΚΑΙ ΤΟ ΛΑΘΟΣ ΓΙΝΟΝΤΑΙ ΜΕ ΠΟΛΛΟΥΣ ΤΡΟΠΟΥΣ·

ΤΟ ΗΘΙΚΟ ΚΑΙ ΟΡΘΟ ΜΕ ΕΝΑΝ

Το «ἔτι» αποκτά εδώ μεταβατική και προσθετική σημασία.

Με τη χρήση του υποδηλώνεται ότι ο Αριστοτέλης, στην προσπάθειά του να διερευνήσει περαιτέρω τη φύση της αρετής και να καταλήξει στον πλήρη ορισμό της, θα δώσει μερικά ακόμα στοιχεία σχετικά με την υπερβολή, την έλλειψη και το μέσον.

Ο συλλογισμός του Αριστοτέλη

Η αποτυχία, το σφάλμα, είναι κάτι το εύκολο («ράδιον μέν τό άποτυχεϊν τοϋ σκοπού»), ενώ η επιτυχία κάτι το δύσκολο («χαλεπόν δέ τό επιτυχείν»).

• Η υπερβολή και η έλλειψη, που και οι δύο συμπίπτουν με το σφάλμα και την αποτυχία, επισύρουν τον ψόγο.

• Η με­σότητα, η οποία ταυτίζεται με την ορθότητα και την επιτυχία, επαινείται.
• Κατά συνέπεια, στο σφάλμα και στην αποτυχία φτάνει κανείς με πολλούς τρό­πους («τό μέν άμαρτάνειν πολλαχώς εστίν»), ενώ στην επιτυχία μόνο με έ­ναν («τό δέ κατορθοϋν μοναχώς») και δύσκολα («χαλεπὸν»).
• Άρα, η υπερβολή και η έλλειψη συνδέονται με το λάθος και επομένως με την κακία και τους κακούς και  η μεσότητα  με την αρετή και τους καλούς.

Ο φιλόσοφος χρησιμοποιεί πληθώρα αντιθέσεων για να αποδείξει ότι η υπερβολή και η έλλειψη είναι γνωρίσματα της κακίας, ενώ η μεσότητα είναι γνώρισμα της αρετής.

Να σημειώσουμε σ’ αυτό το σημείο ότι οι έννοιες που βρίσκονται στο πρώτο σκέλος των αντιθέσεων, μαζί με τα «τῷ ἐλλείπειν» και «(τῷ) ὑπερβάλλειν» που αναφέρονται στο τέλος του κειμένου, αναφέρονται στο «ἁμαρτάνειν». Αντίθετα, οι έννοιες που βρίσκονται στο δεύτερο σκέλος των αντιθέσεων, μαζί με τα «εὑρίσκειν» και «αἱρεῖσθαι» που επίσης αναφέρονται στο τέλος του κειμένου, αναφέρονται στο «κατορθοῦν».

Επίκληση στην αυθεντία των Πυθαγορείων και της ποίησης.

Ο Αριστοτέλης προκειμένου να ενισχύσει την άποψή του επικαλείται τη διδασκαλία των Πυθαγορείων σχετικά με τη θεωρία των «ἐναντίων». Σύμφωνα με αυτή, οι αρχές των όντων είναι το πέρας που αντιστοιχεί στην οριοθέτηση και την τάξη και το άπειρο, που αντιστοιχεί στον αέρα, στο κενό και στο συνεχή χώρο. Χάρη στην επενέργεια του πέρατος στο άπειρο εναρμονίζονται οι δυο αυτές αρχές και παράγονται τα γεωμετρικά σχήματα.

Ο Αριστοτέλης χρησιμοποιεί δύο από αυτά τα ζεύγη, το «πέρας - ἄπειρον» και το «ἀγαθὸν – κακόν». Συνδυάζοντάς τα συμπεραίνει ότι το αγαθό, δηλαδή οι καλές πράξεις, έχουν καθορισμένα όρια, είναι σύμμετρες και τέλειες, γιατί αυτό που έχει πέρας θεωρείται τελειότερο από το άπειρο και άμορφο.

Τον ίδιο σκοπό εξυπηρετεί και ο παροιμιακός στίχος που παρατίθεται («ἐσθλοὶ μὲν γὰρ ἁπλῶς, παντοδαπῶς δὲ κακοί»), του οποίου δεν γνωρίζουμε την προέλευση.

πέρας περιττὸν ἓν δεξιὸν ἄρρεν ἠρεμοῦν εὐθὺ φῶς ἀγαθὸν τετράγωνον

ἄπειρον ἄρτιον πλῆθος ἀριστερὸν θῆλυ κινούμενον καμπύλον σκότος κακὸν ἑτερόμηκες

Ο ΠΛΗΡΗΣ ΟΡΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΑΡΕΤΗΣ: μόνιμη και θετική κατάσταση που εκδηλώνεται ως ελεύθερη επιλογή

Η αρετή είναι μια ιδιότητα που αποδίδεται όχι μόνο στον άνθρωπο, αλλά και στα ζώα και στα πράγματα. Δεν είναι, επομένως, αποκλειστικά και μόνο μια ηθική ιδιότητα που απορρέει από την επανάληψη ηθικών ενεργειών, αλλά επίσης η ικανότητα, το προτέρημα των έμψυχων ή των άψυχων, που τους δίνει τη δυνατότητα να βρίσκονται στην τέλεια κατάστασή τους και να επιτελούν με σωστό τρόπο το έργο για το οποίο είναι προορισμένα από τη φύση.

 «ἕξις»: ο όρος προέρχεται από το θέμα του μέλλοντα («ἕξω») του ρήματος «ἔχω». Ο Αριστοτέλης θεωρεί ότι η «ἕξις» είναι το προσεχές γένος της αρετής και η ικανότητα επιτέλεσης ενός ενεργήματος. Δίνει στον όρο ηθικό περιεχόμενο: είναι το μόνιμο στοιχείο του χαρακτήρα που προκύπτει από συνήθεια ή επαναλαμβανόμενη άσκηση.

«προαιρετική»: είναι η ελεύθερη και έλλογη εκλογή και βούληση (Ηθικά Νικομάχεια, 1111b-1112a), που αποτελούν απαραίτητη προϋπόθεση για να κάνει ο άνθρωπος σωστή επιλογή ενεργειών και να κατακτήσει το μέτρο αποφεύγοντας τις ακρότητες, δηλαδή την υπερβολή και την έλλειψη. Άρα τρεις  επιμέρους έννοιες λανθάνουν στο επίθετο προαιρετική. Ο διαλογισμός, που σταθμίζει τα δεδομένα και καταλήγει σε μια απόφαση, η συνειδητή και σκόπιμη επιλογή αυτής της απόφασης και η αταλάντευτη και αμετακίνητη προσήλωση στην προσπάθεια με σκοπό την πραγμάτωσή της.

 «ἐν μεσότητι οὖσα»: η μετοχή συνάπτεται στον όρο «ἕξις» και προσθέτει την ειδοποιό διαφορά στον ορισμό της αρετής. Δεν πρόκειται για οποιαδήποτε έξη, αλλά για έξη που την χαρακτηρίζει η μεσότητα και μάλιστα η «πρὸς ἡμᾶς».Το μέσον αυτό δεν είναι ούτε πάρα πολύ ούτε πολύ λίγο ούτε είναι ένα για όλους. Είναι σχετικό και ο προσδιορισμός του εξαρτάται από τον ίδιο τον άνθρωπο, ο οποίος με τη χρήση της λογικής μπορεί να συνεκτιμά διάφορους αστάθμητους και μεταβλητούς παράγοντες, όπως τις ιδιαίτερες ανάγκες του, τις περιστάσεις, την εποχή, τον τόπο, τα κοινωνικά πρότυπα κ.τ.λ.

 «ὡρισμένῃ λόγῳ καὶ ᾧ ἂν ὁ φρόνιμος ὁρίσειεν»: το μετοχικό αυτό σύνολο συνάπτεται στον όρο «ἐν μεσότητι» και δίνει τα κριτήρια προσδιορισμού της υποκειμενικής μεσότητας που είναι η ανθρώπινη λογική, ο ορθός λόγος. Προχωρεί μάλιστα με ακόμη αυστηρότερο τρόπο στον καθορισμό του αντικειμενικού αυτού κριτηρίου: δεν μετράει γι’ αυτόν τόσο η κοινή ανθρώπινη λογική όσο η λογική του φρόνιμου ανθρώπου, του ανθρώπου που «βουλεύεται εὖ» (Ηθικά Νικομάχεια 1141 b 10)

Το χρόνο, τον τρόπο, την αιτία και τα πρόσωπα και πράγματα που σχετίζονται με την αναζήτηση της αρετής τα σταθμίζει ο ηθικός κανόνας που διαμορφώνεται από τον ορθό λόγο και που εκπροσωπείται από το φρόνιμο , το συνετό άνθρωπο που κατέχει την πρακτική σοφία.

Η αρετή και βρίσκει τη  μεσότητα και την προτιμά

Η μεσότητα λοιπόν βρίσκεται ανάμεσα σε δύο κακίες, από τις οποίες η μία βρίσκεται στην πλευρά της υπερβολής, ενώ η άλλη στην πλευρά της έλλειψης. Άλλες από αυτές τις κακίες παρουσιάζονται ελλιπείς και άλλες είναι υπερβολικές σε σχέση με αυτό που πρέπει, το οποίο είναι το μέσον και το σωστό. Αυτές τις κακίες τις συναντάμε στα συναισθήματα και στις πράξεις, ενώ αντίθετα η αρετή βρίσκει και επιλέγει αυτό που πρέπει, δηλαδή τη μεσότητα.

Η αρετή πρέπει να νοηθεί με τη διπλή ιδιότητα της έξης και της διαδικασίας επίλυσης ηθικών προβλημάτων. Ως έξη τείνει προς το ηθικά αγαθό, ενώ στη δεύτερη περίπτωση αναζητά το δέον που μας αφορά, το «πρὸς ἡμᾶς».

ΕΚΦΡΑΣΤΙΚΑ ΜΕΣΑ  (ΨΕΒ) 

Σχήμα από κοινού
«τὸ μὲν ἁμαρτάνειν πολλαχῶς ἔστιν … τὸ δὲ κατορθοῦν μοναχῶς (ἔστιν)»
«ῥᾴδιον μὲν τὸ ἀποτυχεῖν τοῦ σκοποῦ, χαλεπὸν δὲ τὸ ἐπιτυχεῖν (τοῦ σκοποῦ)»
Χιαστό σχήμα
«ἐσθλοὶ - ἁπλῶς, παντοδαπῶς - κακοὶ»
Αντιθέσεις
«τὸ ἁμαρτάνειν» ≠ «τὸ κατορθοῦν»
«πολλαχῶς» ≠ «μοναχῶς»
«τὸ κακὸν» ≠ «τὸ ἀγαθὸν»
«τὸ ἄπειρον» ≠ «τὸ πεπερασμένον»
«ῥᾴδιον» ≠ «χαλεπὸν»
«τὸ ἀποτυχεῖν» ≠ «τὸ ἐπιτυχεῖν»
«κακία» ≠ «ἀρετὴ»
«ὑπερβολὴ-ἔλλειψις» ≠ «μεσότης»
Έλξη και βραχυλογία
«ὡρισμένῃ λόγῳ καὶ ᾧ (αντί «τῷ λόγῳ, ὃν») ἂν ὁ φρόνιμος ὁρίσειεν»
Πολυσύνδετο σχήμα

 τονίζει το στόχο της αρετής να βρίσκει και να επιλέγει το σωστό και να αποφεύγει το λάθος «καὶ εὑρίσκειν καὶ αἱρεῖσθαι»

ΛΕΞΙΛΟΓΙΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ - ΗΘΙΚΑ ΝΙΚΟΜΑΧΕΙΑ

           ΛΕΞΙΛΟΓΙΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ

 

              ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ «ΗΘΙΚΑ-ΝΙΚΟΜΑΧΕΙΑ»

 

• Βρείτε στο κείμενο λέξεις ετυμολογικά συγγενείς με τις παρακάτω: δοχείο, φιλαρέσκεια, ανηθικότητα, σχεδόν, φορτίο, ένδεια. (1η ενότ)

•  Να συμπληρώσετε τα κενά στις παρακάτω φράσεις με ένα ομόρριζο του ρήματος «κομίζω». (2η ενότ)
  α) Στα μεγάλα αστικά κέντρα η ………………………. των σκουπιδιών γίνεται σε καθημερινή βάση.
  β) Για να στηρίξεις τη θέση σου είναι απαραίτητη η ……………………….. αποδεικτικών στοιχείων.
  γ) Το ταξί αποτελεί πια ένα ακριβό μεταφορικό μέσο, καθώς το …………………… έχει αυξηθεί σημαντικά.
  δ) Η …………………… και επεξεργασία των καρπών της ελιάς αποτελεί μια κοπιαστική και χρονοβόρα διαδικασία.
  ε) Οι τραυματίες …………………… στο πλησιέστερο κέντρο υγείας.

 

• «Διαφέρει»: δώστε παράγωγες λέξεις στα νέα ελληνικά για κάθε θέμα του ρήματος «φέρω» (3η ενότ)

                   φερ -:
                   φορ-:
                   φωρ-:
                   οισ-:
                   ενεκ-:

 

• Να βρείτε συνώνυμα στα αρχαία ελληνικά για καθεμιά από τις παρακάτω λέξεις: πράττοντες, ἀνδρεῖοι, πρᾶοι, ἐνεργείας, ἀκολουθοῦσιν. (4η ενότ)

 

• Βρείτε την ετυμολογία των παρακάτω λέξεων: σημεῖον, ἕξεων, σώφρων, ἀνδρεῖος, δειλός, ἦχθαι.(5η ενότ)

 

• Να αντιστοιχίσετε τις λέξεις της Α στήλης με τις ετυμολογικά συγγενείς τους στη Β στήλη. (6η ενότ)

                      Α                                                         Β
                  μεῖναι                                                     βηματοδότης
                   δραμεῖν                                                  φάσμα
                   ἐνεγκεῖν                                                  δρομολόγιο 
                   ἐπιβάτην                                                 αναμονή
                   φανερὸν                                                  φερέφωνο
                  ἀρετὴ                                                       δυσαρέσκεια   

• Να βρείτε στο κείμενο λέξεις ετυμολογικά συγγενείς με τις παρακάτω: απόβλητα, ταυτότητα, εχεμύθεια, λάφυρο, λοιπόν, διαδρομή.(7η ενότ)

 

• Να δώσετε δύο ομόρριζα (απλά ή σύνθετα) στα νέα ελληνικά για καθεμιά από τις παρακάτω λέξεις: ἄγουσα, προσθεῖναι, φθειρούσης, σῳζούσης, λέγομεν, ἠθικήν.(8η ενότ)

 

• Όρθιος, στόχαστρο, πρόβλημα, παρόμοιος, ουσιαστικά (επίρρημα), αμφίδρομος, δυόσμος: να σχηματίσετε στη νεοελληνική γλώσσα μία περίοδο λόγου για κάθε λέξη (9η ενότ)

 

• Να βρείτε μέσα στο κείμενο τα αντώνυμα των παρακάτω λέξεων: ἁμαρτάνειν, πολλαχῶς, πεπερασμένου, χαλεπόν, ἀποτυχεῖν, ἐσθλοί.(10η ενότ)

 

       Επιλογή ασκήσεων από το ψηφιακό εκπαιδευτικό βοήθημα του Υπουργείου

ΗΘΙΚΑ - ενότητα 9η

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ «ΗΘΙΚΑ-ΝΙΚΟΜΑΧΕΙΑ»  ΕΝΟΤΗΤΑ 9^η

«Σημαντικές διευκρινίσεις για το περιεχόμενο της μεσότητας»

 

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΑ ΠΑΘΗ

Στην ενότητα αυτή ο φιλόσοφος ακολουθώντας πάντα επαγωγική πορεία, παρουσιάζει  παραδείγματα συναισθημάτων από την καθημερινότητα και παρατηρεί ότι:

1. υπάρχει σ’ αυτά υπερβολή, έλλειψη, καθώς μπορούμε να τα βιώσουμε είτε σε μεγαλύτερο είτε σε μικρότερο βαθμό

2. κανένα από τα δυο άκρα δεν είναι το ορθό, γιατί έτσι απομακρυνόμαστε από τη μεσότητα

 

σύνοψη των ενοτήτων 6,7,8

Ως τώρα ο Αριστοτέλης είχε μιλήσει για την έννοια της μεσότητας, γενικά. Είχε διακρίνει τα δύο είδη της μεσότητας, τη μεσότητα σε σχέση με τα πράγ­ματα και τη μεσότητα σε σχέση με εμάς. Είχε τονίσει ότι η μεσότητα σε σχέ­ση με εμάς είναι ταυτόχρονα ποιοτική τελειότητα. Είχε επιμείνει ότι η σύν­θεση και το ξεπέρασμα της υπερβολής και της έλλειψης, καθώς και η επί­τευξη της μεσότητας είναι επιδίωξη της αρετής περισσότερο από ό,τι της τέ­χνης. Και είχε υπογραμμίσει ότι η αρετή αναφέρεται στις ενέργειες και στα πάθη του ανθρώπου, επειδή, ακριβώς, επιδέχονται υπερβολή, έλλειψη και μεσότητα. Ωστόσο, ο φιλόσοφος δεν είχε δώσει επί του προκειμένου κάποια περισσότερο συγκεκριμένη διευκρίνιση. Στο σημείο, λοιπόν, αυτό ο Αριστο­τέλης φτάνει κυριολεκτικά στον πυρήνα των αναζητήσεων του, στο κρίσιμο εκείνο σημείο, όπου απερίφραστα πλέον αποκαλύπτει τι ακριβώς είναι, σε τελευταία ανάλυση, και πώς μπορεί να επιτευχθεί η αρετή-μεσότητα. ΚΑΤΣΙΜΑΝΗΣ

 

Προϋποθέσεις για την επίτευξη της μεσότητας.

Η καταγραφή των προϋποθέσεων για την επίτευξη της μεσότητας σχετικά με τα πάθη και τις πράξεις έχει προφανώς εμπειρικό χαρακτήρα και δε φιλοδοξεί να είναι εξαντλητική. Περιλαμβάνει όμως τον προσδιορισμό του χρόνου, του τρόπου και της αιτίας, καθώς και την αναφορά στους ανθρώπους και στα πράγματα και βασίζεται στην επισταμένη στάθμιση των εκάστοτε δεδομένων που σχετίζονται με αυτήν. Επομένως, αν η επίτευξη της αρετής-μεσότητας είναι κάτι το εξαιρετικά δύσκολο, ο άνθρωπος έχει τουλάχιστον επίγνωση του τι πρέπει να προσέξει και προς ποια κατεύθυνση οφείλει να στρέψει τις προσπάθειες του, ώστε να φτάσει τελικά σε αυτήν.

α. «ὅτε δεῖ»: η χρονική στιγμή κατά την οποία πρέπει να νιώθουμε ένα συναίσθημα,
β. «ἐφ’ οἷς (δεῖ)»: τα πράγματα, οι συνθήκες σε σχέση με τις οποίες πρέπει να νιώθουμε ένα συναίσθημα,
γ. «πρὸς οὓς (δεῖ)»: οι άνθρωποι σε σχέση με τους οποίους πρέπει να νιώθουμε ένα συναίσθημα,
δ. «οὗ ἕνεκα (δεῖ)»: ο λόγος για τον οποίο πρέπει να νιώθουμε ένα συναίσθημα,
ε. «ὡς δεῖ»: ο τρόπος με τον οποίο πρέπει να εκδηλώνουμε ένα συναίσθημα.

«μέσον τε καὶ ἄριστον»

Μεσότητα - δηλαδή ποιοτική τελειότητα - χαρακτηρίζει τις πράξεις μας, όταν είναι προσεκτικά υπολογισμένες, ώστε, ανάλογα με τις περι­στάσεις, να μας εξασφαλίζουν το καλύτερο δυνατόν αποτέλεσμα. Και ενάρετος μπορεί, ακριβώς, να θεωρηθεί όποιος στις πράξεις και στα "παθήματα" του σταθ­μίζει ορθολογικά τα υπάρχοντα δεδομένα. Ο ωφελιμιστικός - με την ευρύτερη σημασία του όρου - χαρακτήρας της ελληνικής και ιδιαίτερα της αριστοτελικής ηθικής βλέπει την αρετή ως προϋπόθεση της ευδαιμονίας. Αν όμως, για να είναι κανείς ευτυχής, πρέπει να γίνει ενάρετος, η αρετή-μεσότητα εκδηλώνεται ως η ηθικά εύστοχη εκείνη συμπεριφορά που θεμελιώνεται στην επιτυχημένη εκτί­μηση, κάθε φορά, των αντικειμενικών συνθηκών κατά την ώρα της πράξης. ΚΑΤΣΙΜΑΝΗΣ

Η αρετή προκύπτει από τη μεσότητα των παθών και των πράξεων. Η μεσότητα αυτή είναι υποκειμενική και δεν είναι μία. Η αρετή όμως  είναι ενιαία ηθική τελειότητα, μεσότητα  ως προς την ουσία της, αλλά ταυτόχρονα και ακρότητα ως προς την έκφρασή της, εφόσον αποτελεί κατάκτηση του άριστου. Αυτό φαίνεται και από το γλωσσικό σημείο: αρετή – άριστος.

 

 Η ΑΡΕΤΗ ΣΥΝΔΕΕΤΑΙ ΞΑΝΑ ΜΕ ΤΑ ΠΑΘΗ ΚΑΙ ΤΙΣ ΠΡΑΞΕΙΣ

Είναι φανερό λοιπόν ότι η αρετή αναφέρεται στα πάθη και στις πράξεις, γιατί:

1. εκεί το άτομο αναπτύσσει και ασκεί την ηθική αρετή.

2. η μεσότητα που μας αφορά είναι σε σχέση μ’ εμάς

 Όταν στα πάθη και στις πράξεις έχουμε υπερβολή και έλλειψη, τότε δεν πετυχαίνουμε το ορθό και αυτό κατακρίνεται.

Επομένως, κριτήρια προσδιορισμού της μεσότητας σε σχέση με τα πάθη και τις πράξεις, είναι:

1. η επιτυχημένη έκβασή τους και ο βαθμός εκπλήρωσης του στόχου τους

2. ο κοινωνικός έπαινος ή ψόγος

 

δεῖ, ψέγεται, ἐπαινεῖται: η κοινωνική διάσταση της αρετής. Και τα τρία ρήματα προϋποθέτουν την ύπαρξη του άλλου, του συμπολίτη, της κοινής γνώμης άρα και της κοινωνικής συμβίωσης, όπου οι άνθρωποι έχουν διαμορφώσει τα κριτήρια με τα οποία καθορίζεται τι είναι αυτό που πρέπει (δεῖ). Επομένως η αρετή του αρχαίου Έλληνα είναι πολιτική αρετή και προσδιορίζεται από το πνεύμα της κοινότητας και τους κανόνες της πολιτικής συμβίωσης.

 

η διαφορά του Αριστοτέλη από τον Πλάτωνα

Η αρετή, για τον Αριστοτέλη, είναι μια ανθρώπινη ιδιότητα, η οποία μπορεί να προσεγγιστεί και να κατακτηθεί από τον καθένα που λειτουργεί με βάση τη λογική, τον ορθό λόγο, και καταβάλλει επίπονη προσπάθεια. Αντίθετα, η πλατωνική αρετή τοποθετείται σ’ έναν κόσμο νοητό και μεταφυσικό, έξω από τον χώρο της πρακτικής ζωής του ανθρώπου.


Η ΑΡΕΤΗ ΕΙΝΑΙ ΜΕΣΟΤΗΤΑ ΑΛΛΑ ΤΑΥΤΟΧΡΟΝΑ ΕΠΙΔΙΩΚΕΙ ΤΗ ΜΕΣΟΤΗΤΑ
Συμπερασματικά, ο Αριστοτέλης συσχετίζει την αρετή με τη μεσότητα σύμφωνα με δύο κριτήρια:

α) Με το τι είναι η αρετή  (ένα είδος μεσότητας, σε σχέση με εμάς, «περί πάθη και πράξεις»)

β) Με το τι αυτή επιδιώκει  (τη μεσότητα μεταξύ της υπερβολής και της έλλειψης)

 

Με τη φράση «στοχαστική γε ούσα τον μέσον» ο φιλόσοφος υποδηλώνει τη διπλή ιδιότητα της αρετής ως έξης και ως ενέργειας. Η αρετή είναι έξη -μόνιμη ποιότητα που πραγματώνει το ηθικά αγαθό και ταυτόχρονα ως πράξη η υπέρβαση των ακροτητών και η επίτευξη της μεσότητας. Προβάλλεται λοιπόν ο δυναμικός χαρακτήρας της αρετής που αφού αποκτηθεί, ενεργοποιείται και έκτοτε παράγει τις ίδιες ενάρετες πράξεις που είχαν προκαλέσει τη γέννησή της.

 

ΕΚΦΡΑΣΤΙΚΑ ΜΕΣΑ  (ΨΕΒ)

Σχήμα λιτότητας
«οὐκ εὖ»: εκφράζει με ήπιο τρόπο την αποδοκιμασία της υπερβολής και της έλλειψης από τον Αριστοτέλη.

Πολυσύνδετα σχήματα

• «οἷον καὶ φοβηθῆναι καὶ θαρρῆσαι καὶ ἐπιθυμῆσαι καὶ ὀργισθῆναι καὶ ἐλεῆσαι καὶ ὅλως ἡσθῆναι καὶ λυπηθῆναι ἔστι καὶ μᾶλλον καὶ ἧττον»: τονίζει τη διάκριση των συναισθημάτων σε ευχάριστα και δυσάρεστα, καθώς και τις έννοιες της υπερβολής και της έλλειψης.
•  «τὸ δ’ ὅτε δεῖ καὶ ἐφ’ οἷς καὶ πρὸς οὓς καὶ οὗ ἕνεκα καὶ ὡς δεῖ»: δίνει έμφαση στις προϋποθέσεις που πρέπει να ισχύουν, για να τηρηθεί το μέσον στα συναισθήματα.
• «ὑπερβολὴ καὶ ἔλλειψις καὶ τὸ μέσον»: τονίζει τα στοιχεία που συσχετίζουν την αρετή με τα συναισθήματα και τις πράξεις.

Αντιθέσεις
«ἡ μὲν ὑπερβολὴ … ἡ δ’ ἔλλειψις».
Μέσα στην ίδια περίοδο αντιτίθενται επίσης οι ρηματικοί τύποι: «ἁμαρτάνεται ≠ κατορθοῦται», «ψέγεται ≠ ἐπαινεῖται»: τονίζεται η αποδοκιμασία της υπερβολής και της έλλειψης και η αποδοχή της μεσότητας.

Πρωθύστερο σχήμα
«ἐπαινεῖται καὶ κατορθοῦται»: δίνει έμφαση στον έπαινο και την αποδοχή της μεσότητας.