Πέμπτη, 27 Μαρτίου 2014

ΠΟΛΙΤΙΚΑ - ενότητα 20η


ΕΝΟΤΗΤΑ 20η  (από το πρωτότυπο)

ΟΙ ΣΤΟΧΟΙ ΤΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

Μετάφραση

Ότι πρέπει, λοιπόν, να θεσπίσουμε νόμους για την παιδεία και ότι αυτήν πρέπει να την κάνουμε ίδια για όλους, είναι φανερό· ποιος λοιπόν θα πρέπει να είναι ο χαρακτήρας αυτής της παιδείας και με ποιον τρόπο πρέπει αυτή να παρέχεται, είναι ανάγκη να μη διαφύγουν της προσοχής μας. Γιατί σήμερα υπάρχουν διαφορετικές απόψεις ως προς το εκπαιδευτικό πρόγραμμα. Πράγματι, δεν έχουν όλοι τη γνώμη ότι πρέπει να μαθαίνουν οι νέοι τα ίδια, ούτε με στόχο την αρετή ούτε με στόχο την άριστη ζωή ούτε είναι φανερό αν η παιδεία πρέπει να έχει στόχο της περισσότερο την άσκηση και την καλλιέργεια του νου ή τη διαμόρφωση ηθικού χαρακτήρα· αν ξεκινήσουμε από την εκπαίδευση που παρέχεται σήμερα, η έρευνά μας θα βρεθεί αντιμέτωπη με μεγάλη σύγχυση και δεν είναι καθόλου φανερό αν η παιδεία οφείλει να επιδιώκει αυτά που είναι χρήσιμα για τη ζωή ή αυτά που οδηγούν στην αρετή ή αυτά που απλώς προάγουν τη γνώση (γιατί όλες αυτές οι απόψεις έχουν βρει κάποιους υποστηρικτές)· και σχετικά με αυτά που οδηγούν στην αρετή δεν υπάρχει καμιά απολύτως συμφωνία (εξάλλου καταρχάς δεν έχουν όλοι την ίδια ιδέα για την αρετή που τιμούν, ώστε είναι φυσικό να υποστηρίζουν διαφορετικές γνώμες και ως προς την άσκησή της). Είναι λοιπόν φανερό ότι οι νέοι πρέπει να διδάσκονται από τα χρήσιμα τα πιο απαραίτητα· όμως είναι φανερό ότι όχι όλα, δεδομένου ότι οι ασχολίες διακρίνονται σε αυτές που ταιριάζουν σε ελεύθερους ανθρώπους και σε αυτές που δεν ταιριάζουν σε ελεύθερους ανθρώπους και ότι από τα χρήσιμα πράγματα πρέπει να μαθαίνουν όσα δεν θα κάνουν αυτόν που τα μαθαίνει βάναυσο. Και πρέπει να θεωρούμε ότι είναι βάναυση αυτή η ασχολία και αυτή η τέχνη και η μάθηση, που κάνει το σώμα ή το μυαλό των ελεύθερων ανθρώπων ακατάλληλο για την άσκηση και τα έργα της αρετής.

 

 ΤΟ ΑΙΤΗΜΑ ΓΙΑ ΝΟΜΟΘΕΤΗΣΗ ΚΟΙΝΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

«τι μν ον νομοθετητέον … ποιητέον, φανερόν·»

1.Τα θέματα της παιδείας πρέπει να ρυθμίζονται νομοθετικά

2.Η παρεχόμενη παιδεία πρέπει να είναι αντικείμενο κρατικής μέριμνας, δηλαδή να έχει δημόσιο χαρακτήρα.

Ο Αριστοτέλης συνδέει την παιδεία με τη διακυβέρνηση της πολιτείας. Η παιδεία είναι λοιπόν πολιτικό θέμα, γιατί επηρεάζει τη συνολική ζωή του κράτους, αλλά και του κάθε πολίτη ξεχωριστά, αφού καθορίζει το παρόν του και προδιαγράφει το μέλλον του.

 

 «νομοθετητέον»: Ο Αριστοτέλης είναι θιασώτης της νομοθετικά κατοχυρωμένης παιδείας. Επικρίνει την απουσία νομοθετικής εκπαιδευτικής μέριμνας και τη δυνατότητα αυτοσχεδιασμού του δασκάλου ή του κηδεμόνα που αναπληρώνουν το κενό της πολιτείας και διδάσκουν ό,τι οι ίδιοι θέλουν στα παιδιά. Η παιδεία για τον Αριστοτέλη πρέπει να είναι με νόμο κοινή για όλους, γιατί έτσι υπηρετούνται η ευδαιμονία και η ενότητα της πόλης, και να μην παρέχεται ιδιωτικά με πρόγραμμα διδασκαλίας που επιλέγουν οι γονείς

 

 «κοινν ποιητέον»: Η κοινή παιδεία είναι αίτημα της κοινωνικής και πολιτικής ισότητας των πολιτών, κατά τον Αριστοτέλη. Η κοινή παιδεία είναι αναγκαία για την ενότητα της πόλης και την ευδαιμονία του συνόλου.

1.Με το πρώτο επιχείρημα επικαλείται τον τελικό σκοπό της πόλης, την ευδαιμονία, καθώς μάλιστα ο άνθρωπος ως φύσει πολιτική οντότητα πραγματώνεται στην πόλη. Η επίτευξη της κοινής ευδαιμονίας προϋποθέτει κοινό τρόπο για όλους τους πολίτες, δηλαδή μία και κοινή παιδεία για όλους τους πολίτες και να μην αφήνεται στην ιδιωτική πρωτοβουλία.
2.Με το δεύτερο επιχείρημα ο Αριστοτέλης προβάλλει την πόλη ως όλον, μόριο του οποίου είναι ο κάθε πολίτης. Το μόριο δεν είναι δυνατόν να αποφασίζει για το όλον, αλλά το όλον για το μέρος. Η στόχευση μιας τέτοιας πρότασης δεν είναι η ισοπεδωτική ομοιομορφία των πολιτών, αλλά η πολιτική ενότητα της πόλης χωρίς να αποκλείεται η ατομική διαφορά.

 

«τίς δ’ σται παιδεία κα πς χρ παιδεύεσθαι, δε μ λανθάνειν»

 Δύο ερωτήματα ανακύπτουν αμέσως σχετικά με το:

1.Ποια θα είναι η φύση της εκπαίδευσης «τίς δ’ σται παιδεία»;

2.Πώς πρέπει να διαπαιδαγωγούνται τα παιδιά «πς χρ παιδεύεσθαι» και ποια θα είναι τα αντικείμενα διδασκαλίας;

 

 

ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΤΗΣ «ΔΙΔΑΚΤΕΑΣ» ΥΛΗΣ

 «Νν γρ μφισβητεται περ τν ργων… τς ψυχς θος»

-αναφέρεται σε διαπιστώσεις για τον χαρακτήρα της παιδείας και το εκπαιδευτικό πρόγραμμα στην εποχή του

 -επισημαίνει τη διαφωνία για τον σκοπό και το περιεχόμενο της παρεχόμενης παιδείας

 

Οι άνθρωποι διαφωνούν για το αν οι νέοι είναι καλό να εκπαιδεύονται με σκοπό την κατάκτηση της αρετής και του άριστου βίου. Σημειώνουμε ότι αρετή και «ευδαιμονία» είναι έννοιες που δεν ταυτίζονται, αλλά συνδέονται πάρα πολύ στενά μεταξύ τους, αφού η αρετή αποτελεί προϋπόθεση της ευδαι­μονίας. Έπειτα, είναι και το θέμα του προσανατολισμού των επιδιώξεων: η εκπαίδευση των νέων θα κατατείνει στην ανάπτυξη της νόησής τους ή στην καλλιέργεια του ήθους τους;

 Έτσι, άλλοι υποστηρίζουν ότι η παιδεία πρέπει να στοχεύει:

·         «πρς ρετήν»: Η αρετή αναφέρεται και στο καθαρά λογικό μέρος της ψυχής (διανοητικές αρετές) και σε ενέργειες της βούλησης, που ελέγχονται όμως από τη λογική, αλλά γεννιούνται με τον εθισμό (ηθικές αρετές)


·         «πρς τν βίον τν ριστον»: ο άριστος βίος συνδέεται με το άριστο πολίτευμα. Άριστη πολιτεία είναι εκείνη που εξασφαλίζει τον «αρετώτατον βίον», την άριστη ζωή για το άτομο και το σύνολο. Αυτό σημαίνει ότι δεν υπάρχει ένας και μοναδικός άριστος βίος, αλλά τόσοι όσα και τα πολιτεύματα.


·         πρς τν διάνοιαν»: άσκηση του νου, μαθητεία του πνεύματος.

 

·        «πρς τ τς ψυχς θος»:  η διαμόρφωση ηθικού χαρακτήρα

 

ΤΥΠΟΙ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

«κ τε τς μποδν… σκησιν ατς»

Η απουσία νομικού πλαισίου για την εκπαίδευση και ο ιδιωτικός της χαρακτήρας προσανατολίζουν τους ανθρώπους σε ανόμοιες επιλογές παιδείας με πολιτικές βέβαια επιπτώσεις στην ενότητα και στην ευδαιμονία της πόλης. Διακρίνει στην εποχή του και μας παραδίδει τρεις τύπους παιδείας:

α) την ωφελιμιστική παιδεία, η οποία επιδιώκει να αποκτηθούν γνώσεις πρακτικές και χρήσιμες για τη ζωή («τ χρήσιμα πρς τν βίον»)

β) την ηθοπλαστική η οποία επιδιώκει την κατάκτηση της αρετής («τ τείνοντα πρς ρετήν»).

γ) τη «γνωσιοκεντρική / νοησιαρχική, η οποία δίνει προτεραιότητα  σε αυτά που προάγουν τη γνώση («τ περιττά»).


Πρέπει εδώ να επισημάνουμε τον επίκαιρο χαρακτήρα του αριστοτελικού εκπαιδευτικού προβληματι­σμού. Πρέπει άραγε τα σχολικά προγράμματα να εφοδιάσουν το νέο άν­θρωπο με πρακτικές γνώσεις για την επιτυχία του στη ζωή; Πρέπει να κα­τατείνουν στην ηθική διάπλασή του και στη σφυρηλάτηση σε αυτόν ενός χρηστού χαρακτήρα; Ή μήπως πρέπει να ικανοποιηθεί η δίψα του για μά­θηση και το δικαίωμα του για μόρφωση; Όσο και αν στη χρησιμοθηρική ε­ποχή μας ο πρώτος σκοπός κερδίζει ολοένα και περισσότερους οπαδούς, οι υπόλοιποι δύο δεν παύουν να έχουν και αυτοί τους υποστηρικτές τους. Η γενική παιδεία και η τεχνική-επαγγελματική εκπαίδευση, σε συνδυασμό με το πάγιο αίτημα για ηθική διαπαιδαγώγηση και, γενικότερα, για ψυχι­κό εξευγενισμό του νέου ανθρώπου, παραμένουν βασικές «προτάσεις» στο χώρο του σύγχρονου σχολείου, οι οποίες τροφοδοτούν γόνιμες συζητήσεις και, κάποτε, προκαλούν έντονες αντιπαραθέσεις. (ΚΑΤΣΙΜΑΝΗΣ)

Η παιδεία στη εποχή του Αριστοτέλη

Τα μαθήματα, λοιπόν, που διδάσκονταν εκείνη την εποχή, τα διακρίνει σε τέσσερεις κλάδους και ήταν:

α) ανάγνωση και γραφή, αντικείμενα τα οποία θεωρούνταν χρήσιμα για τη ζωή («χρήσιμα πρς τν βίον»),

β) γυμναστική, η οποία συντελούσε στην καλλιέργεια της ανδρείας,

γ) μουσική, η οποία θεωρούνταν και χρήσιμη για τη ζωή και ασκούσε ηθική επίδραση στον άνθρωπο,

δ) μερικές φορές σχέδιο και ζωγραφική, δεξιότητες που θεωρούνταν κι αυτές χρήσιμες για τη ζωή.

Η αριθμητική δεν αναφέρεται, επειδή ίσως στην Αθήνα αυτή διδασκόταν στο σπίτι και όχι στο σχολείο. Κατά τον Παναγή Γ. Λεκατσά με τον όρο «γράμματα» που αναφέρεται στο κείμενο εννοείται όχι μόνον ανάγνωση, γραφή, αλλά και στοιχεία γραμματικής και μαθηματικά.

 

 ΚΥΡΙΑΡΧΟΣ Ο ΗΘΟΠΛΑΣΤΙΚΟΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ ΤΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

Ο φιλόσοφος, λοιπόν, ακολουθεί τη μέση οδό και υποστηρίζει ότι οι νέοι πρέπει ασφαλώς να μαθαίνουν γνώσεις χρήσιμες για τη ζωή,  αλλά από αυτές μόνο τις αναγκαίες και όσες ταιριάζουν σε ελεύθερους ανθρώπους και όχι τις ευτελείς που ασκούν οι δούλοι, οι οποίες αδρανοποιούν το σώμα και τον νου του ανθρώπου, τον καθιστούν αγροίκο, άξεστο («βάναυσον») και τον απομακρύνουν από την κατάκτηση της αρετής. Ο χαρακτήρας της παιδείας, κατά τον Αριστοτέλη, πρέπει να είναι κυρίως ηθοπλαστικός και να στοχεύει τόσο στη διαμόρφωση του σώματος όσο και του πνεύματος του ελεύθερου ανθρώπου.

Φαίνεται ότι δεν αποδοκιμάζει απολύτως καμιά διάσταση γνώσης (χρήσιμη, αναγκαία, επιστημονική και ηθοπλαστική), απορρίπτει όμως τη μονοδιάστατα παρεχόμενη γνώση και μάλιστα την πρακτικά / επαγγελματικά προσανατολισμένη. Προβάλλει ένα πρότυπο γνώσης που συνθέτει τη χρησιμότητα, την αναγκαιότητα, την επιστημονική αλήθεια με κυρίαρχο τον ηθοπλαστικό προσανατολισμό. Στο παιδευτικό πρόγραμμα του Αριστοτέλη έχει θέση και το χρήσιμο και η ελεύθερη απασχόληση και η επιστημοσύνη, αποκλείεται όμως ό,τι θα έθιζε τον νέο στην ευτέλεια και την ποταπότητα (βάναυσον ργον).

Η λέξη «βάναυσος» (=αγροίκος, άξεστος) χαρακτήριζε τις κατασκευαστικές τέχνες και τις χει­ρωνακτικές εργασίες και είναι φορτισμένη με τις αρνητικές υποδηλώσεις της καταισχύνης και της περιφρόνησης. Οι βάναυσες τέχνες θεωρούνταν ταυτόχρονα και «ανελεύθερες», επειδή ασκούνταν από δούλους, άρα κρί­νονταν ασυμβίβαστες με την κοινωνική υπόσταση και το ήθος ενός ελευ­θέρου ανθρώπου.

 Για τα ερμηνευτικά σχόλια  πολύτιμα ήταν τα βοηθήματα:
1.ΓΕΡΑΣΙΜΟΣ ΜΑΡΚΑΝΤΩΝΑΤΟΣ «ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ» εκδόσεις Gutenberg
2.Κ.Ν.ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΟΥ «ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ» εκδόσεις Πατάκη
3.ΚΥΡΙΑΚΟΣ ΚΑΤΣΙΜΑΝΗΣ «ΠΛΑΤΩΝ ΚΑΙ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ» εκδόσεις Gutenberg
4.ΤΟ ΨΗΦΙΑΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΒΟΗΘΗΜΑ ΤΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΠΑΙΔΕΙΑΣ






Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου